Η ατέρμονη μελωδία [unendliche Melodie] αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της μουσικοδραματικής μεταρρύθμισης του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] και συνδέεται άρρηκτα με τις έννοιες του μουσικού δράματος και του ολοτεχνήματος [Gesamtkunstwerk]. Ο συνθέτης εισήγαγε τον όρο στο δοκίμιο Η μουσική του μέλλοντος [Zukunftsmusik], το οποίο συνέταξε στο Παρίσι τον Σεπτέμβριο του 1860, ως επιστολή προς τον Frédéric Villot [Φρεντερίκ Βιγιό], και δημοσίευσε το 1861. Εκεί υποστήριξε ότι η μελωδία είναι το κυρίαρχο συστατικό της μουσικής και όρισε την ατέρμονη μελωδία ως το μέσο με το οποίο ο μουσικός μετατρέπει σε ήχο όσα ο ποιητής αποσιωπά. Πρότυπο αυτής της γραφής αναγνώρισε στη θεματική επεξεργασία των συμφωνιών του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν]. Αντιδιαστολή της αποτελούσε η μελωδία της ιταλικής όπερας, την οποία θεωρούσε αποσπασματική και διακοπτόμενη από κενά συμβατικά σχήματα.
Σε τεχνικό επίπεδο, η ατέρμονη μελωδία επιτυγχάνεται κυρίως με την αποφυγή ή τη διαρκή αναβολή των τέλειων πτώσεων, δηλαδή των οριστικών αρμονικών καταλήξεων που σηματοδοτούν την ολοκλήρωση μιας φράσης ή ενός κλειστού μέρους. Στη θέση τους ο συνθέτης χρησιμοποιεί απατηλές πτώσεις, χρωματική αρμονία και συνεχείς μετατροπίες. Οι μελωδικές γραμμές εκτυλίσσονται οργανικά, αλληλεπικαλύπτονται και υφαίνονται από εξαγγελτικά μοτίβα, τα οποία συνδέουν τη μουσική με πρόσωπα, αντικείμενα ή ιδέες του δράματος. Η ορχήστρα αναλαμβάνει έτσι πρωταγωνιστικό ρόλο στη δραματική αφήγηση, ενώ οι φωνές εισέρχονται στον συμφωνικό ιστό και αποχωρούν από αυτόν με φυσικότητα. Το αποτέλεσμα είναι μια συνεχής εμπρόσθια ώθηση: κάθε πράξη μετατρέπεται σε ενιαία, διασυντεθειμένη μουσικοδραματική ενότητα και καταργείται η δομή της αριθμημένης όπερας, δηλαδή η διαδοχή κλειστών μερών (άρια, ρετσιτατίβο, ντουέτο, ανσάμπλ).
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το μουσικό δράμα Τριστάνος και Ιζόλδη [Tristan und Isolde], το οποίο ολοκληρώθηκε το 1859 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Βασιλικό Θέατρο Αυλής του Μονάχου [Königliches Hof- und Nationaltheater] στις 10 Ιουνίου 1865, υπό τη μουσική διεύθυνση του Hans von Bülow [Χανς φον Μπύλοβ]. Το πρελούδιο εκκινεί με τη λεγόμενη «συγχορδία του Τριστάνου», η οποία δεν επιλύεται στην τονική, και η ένταση μεταφέρεται από φράση σε φράση. Στη δεύτερη πράξη, το ερωτικό ντουέτο διακόπτεται απότομα με την είσοδο του Kurwenal [Κούρβεναλ] και του βασιλιά Marke [Μάρκε], λίγο πριν από την καταληκτική του πτώση. Η κατάληξη αυτή πραγματώνεται μόλις στην τελική σκηνή της Ιζόλδης "Mild und leise" [«Απαλά και σιγανά»], γνωστή ως "Liebestod" [«Θάνατος από έρωτα»], η οποία ανακαλεί το υλικό του ντουέτου και καταλήγει σε σι μείζονα.
Η ατέρμονη μελωδία προσέλκυσε την πολεμική των συγχρόνων του Wagner και αναδείχθηκε αργότερα σε κεντρική κατηγορία της βαγκνερικής ανάλυσης. Ο Eduard Hanslick [Έντουαρντ Χάνσλικ], στην τρίτη έκδοση (1865) του Vom Musikalisch-Schönen [Περί του μουσικώς ωραίου, 1854], τη χαρακτήρισε «αμορφία αναγόμενη σε αρχή». Ο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε], στο Nietzsche contra Wagner [Νίτσε εναντίον Βάγκνερ, 1888], την παρομοίασε με την εμπειρία όποιου εισέρχεται στη θάλασσα, χάνει σταδιακά τον βυθό κάτω από τα πόδια του και αναγκάζεται να κολυμπήσει. Ο Carl Dahlhaus [Καρλ Ντάλχαους], στο Richard Wagners Musikdramen [Τα μουσικά δράματα του Ρίχαρντ Βάγκνερ, 1971], υποστήριξε ότι η ουσία της αρχής βρίσκεται στην απαίτηση να είναι κάθε φθόγγος εύγλωττος και εκφραστικός. Η αποφυγή των πτώσεων αποτελεί απλώς συνέπειά της. Ο Thomas S. Grey [Τόμας Γκρέυ], στο Wagner's Musical Prose [Η μουσική πρόζα του Βάγκνερ, 1995], εξέτασε την έννοια σε συνάρτηση με την ιδέα μιας μελωδικής «πρόζας», απαλλαγμένης από τη συμμετρική περιοδικότητα.
Η αρχή της αδιάσπαστης ροής καθόρισε την όπερα του πρώιμου 20ού αιώνα. Απαντά, με διαφορετικές αποχρώσεις, σε έργα όπως η Σαλώμη [Salome, 1905] του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους], ο Πελλέας και Μελισσάνθη [Pelléas et Mélisande, 1902] του Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], παρά τις αντιβαγκνερικές του διακηρύξεις, και ο Πρωτομάστορας (1916) του Μανώλη Καλομοίρη [Manolis Kalomiris].
Πέρα από τη μουσική, η ιδέα επηρέασε τη σκηνική πρακτική. Ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά], στο Die Musik und die Inszenierung [Η μουσική και η σκηνοθεσία, 1899], υποστήριξε ότι η συνεχής μουσική ροή του βαγκνερικού δράματος οφείλει να καθορίζει τον σκηνικό χρόνο, την κίνηση των ερμηνευτών και των ερμηνευτριών, τον χώρο και τον φωτισμό.