Thymele Logo
Search

ατέρμονη μελωδία [ουσ. θηλ., επίθετο]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Συνθετική και αισθητική αρχή που διατύπωσε ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] και εφάρμοσε στα ώριμα μουσικά του δράματα, σύμφωνα με την οποία η μουσική εκτυλίσσεται σε αδιάσπαστη ροή, χωρίς περιοδική άρθρωση των φράσεων και οριστικές πτώσεις, ώστε να παρακολουθεί βήμα προς βήμα την εξέλιξη του δράματος και να υποκαθιστά τη διαδοχή κλειστών μερών της αριθμημένης όπερας.

Ανάπτυξη

Η ατέρμονη μελωδία [unendliche Melodie] αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της μουσικοδραματικής μεταρρύθμισης του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] και συνδέεται άρρηκτα με τις έννοιες του μουσικού δράματος και του ολοτεχνήματος [Gesamtkunstwerk]. Ο συνθέτης εισήγαγε τον όρο στο δοκίμιο Η μουσική του μέλλοντος [Zukunftsmusik], το οποίο συνέταξε στο Παρίσι τον Σεπτέμβριο του 1860, ως επιστολή προς τον Frédéric Villot [Φρεντερίκ Βιγιό], και δημοσίευσε το 1861. Εκεί υποστήριξε ότι η μελωδία είναι το κυρίαρχο συστατικό της μουσικής και όρισε την ατέρμονη μελωδία ως το μέσο με το οποίο ο μουσικός μετατρέπει σε ήχο όσα ο ποιητής αποσιωπά. Πρότυπο αυτής της γραφής αναγνώρισε στη θεματική επεξεργασία των συμφωνιών του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν]. Αντιδιαστολή της αποτελούσε η μελωδία της ιταλικής όπερας, την οποία θεωρούσε αποσπασματική και διακοπτόμενη από κενά συμβατικά σχήματα.


Σε τεχνικό επίπεδο, η ατέρμονη μελωδία επιτυγχάνεται κυρίως με την αποφυγή ή τη διαρκή αναβολή των τέλειων πτώσεων, δηλαδή των οριστικών αρμονικών καταλήξεων που σηματοδοτούν την ολοκλήρωση μιας φράσης ή ενός κλειστού μέρους. Στη θέση τους ο συνθέτης χρησιμοποιεί απατηλές πτώσεις, χρωματική αρμονία και συνεχείς μετατροπίες. Οι μελωδικές γραμμές εκτυλίσσονται οργανικά, αλληλεπικαλύπτονται και υφαίνονται από εξαγγελτικά μοτίβα, τα οποία συνδέουν τη μουσική με πρόσωπα, αντικείμενα ή ιδέες του δράματος. Η ορχήστρα αναλαμβάνει έτσι πρωταγωνιστικό ρόλο στη δραματική αφήγηση, ενώ οι φωνές εισέρχονται στον συμφωνικό ιστό και αποχωρούν από αυτόν με φυσικότητα. Το αποτέλεσμα είναι μια συνεχής εμπρόσθια ώθηση: κάθε πράξη μετατρέπεται σε ενιαία, διασυντεθειμένη μουσικοδραματική ενότητα και καταργείται η δομή της αριθμημένης όπερας, δηλαδή η διαδοχή κλειστών μερών (άρια, ρετσιτατίβο, ντουέτο, ανσάμπλ).


Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το μουσικό δράμα Τριστάνος και Ιζόλδη [Tristan und Isolde], το οποίο ολοκληρώθηκε το 1859 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Βασιλικό Θέατρο Αυλής του Μονάχου [Königliches Hof- und Nationaltheater] στις 10 Ιουνίου 1865, υπό τη μουσική διεύθυνση του Hans von Bülow [Χανς φον Μπύλοβ]. Το πρελούδιο εκκινεί με τη λεγόμενη «συγχορδία του Τριστάνου», η οποία δεν επιλύεται στην τονική, και η ένταση μεταφέρεται από φράση σε φράση. Στη δεύτερη πράξη, το ερωτικό ντουέτο διακόπτεται απότομα με την είσοδο του Kurwenal [Κούρβεναλ] και του βασιλιά Marke [Μάρκε], λίγο πριν από την καταληκτική του πτώση. Η κατάληξη αυτή πραγματώνεται μόλις στην τελική σκηνή της Ιζόλδης "Mild und leise" [«Απαλά και σιγανά»], γνωστή ως "Liebestod" [«Θάνατος από έρωτα»], η οποία ανακαλεί το υλικό του ντουέτου και καταλήγει σε σι μείζονα.


Η ατέρμονη μελωδία προσέλκυσε την πολεμική των συγχρόνων του Wagner και αναδείχθηκε αργότερα σε κεντρική κατηγορία της βαγκνερικής ανάλυσης. Ο Eduard Hanslick [Έντουαρντ Χάνσλικ], στην τρίτη έκδοση (1865) του Vom Musikalisch-Schönen [Περί του μουσικώς ωραίου, 1854], τη χαρακτήρισε «αμορφία αναγόμενη σε αρχή». Ο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε], στο Nietzsche contra Wagner [Νίτσε εναντίον Βάγκνερ, 1888], την παρομοίασε με την εμπειρία όποιου εισέρχεται στη θάλασσα, χάνει σταδιακά τον βυθό κάτω από τα πόδια του και αναγκάζεται να κολυμπήσει. Ο Carl Dahlhaus [Καρλ Ντάλχαους], στο Richard Wagners Musikdramen [Τα μουσικά δράματα του Ρίχαρντ Βάγκνερ, 1971], υποστήριξε ότι η ουσία της αρχής βρίσκεται στην απαίτηση να είναι κάθε φθόγγος εύγλωττος και εκφραστικός. Η αποφυγή των πτώσεων αποτελεί απλώς συνέπειά της. Ο Thomas S. Grey [Τόμας Γκρέυ], στο Wagner's Musical Prose [Η μουσική πρόζα του Βάγκνερ, 1995], εξέτασε την έννοια σε συνάρτηση με την ιδέα μιας μελωδικής «πρόζας», απαλλαγμένης από τη συμμετρική περιοδικότητα.


Η αρχή της αδιάσπαστης ροής καθόρισε την όπερα του πρώιμου 20ού αιώνα. Απαντά, με διαφορετικές αποχρώσεις, σε έργα όπως η Σαλώμη [Salome, 1905] του Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους], ο Πελλέας και Μελισσάνθη [Pelléas et Mélisande, 1902] του Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], παρά τις αντιβαγκνερικές του διακηρύξεις, και ο Πρωτομάστορας (1916) του Μανώλη Καλομοίρη [Manolis Kalomiris].


Πέρα από τη μουσική, η ιδέα επηρέασε τη σκηνική πρακτική. Ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά], στο Die Musik und die Inszenierung [Η μουσική και η σκηνοθεσία, 1899], υποστήριξε ότι η συνεχής μουσική ροή του βαγκνερικού δράματος οφείλει να καθορίζει τον σκηνικό χρόνο, την κίνηση των ερμηνευτών και των ερμηνευτριών, τον χώρο και τον φωτισμό.

Αγγλικά
endless melody; infinite melody
Γαλλικά
mélodie infinie, la
Γερμανικά
unendliche Melodie, die
Ιταλικά
melodia infinita, la

Συνώνυμα

αέναη μελωδία

Σχετικοί όροι

μπελκάντο, γραντ-οπερά, ρομαντισμός, συμβολισμός, εξπρεσιονιστική όπερα, λιμπρέτο, πρόσληψη

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"In Wahrheit ist die Größe des Dichters am meisten danach zu ermessen, was er verschweigt, um uns das Unaussprechliche selbst schweigend uns sagen zu lassen; der Musiker ist es nun, der dieses Verschwiegene zum hellen Ertönen bringt, und die untrügliche Form seines laut erklingenden Schweigens ist die unendliche Melodie."


«Στην πραγματικότητα, το μεγαλείο του ποιητή κρίνεται πρωτίστως από όσα αποσιωπά, ώστε να αφήνει το ίδιο το ανείπωτο να μας μιλήσει σιωπηλά· ο μουσικός είναι εκείνος που μετατρέπει το αποσιωπημένο σε λαμπρό ήχο, και η αλάνθαστη μορφή της ηχηρής του σιωπής είναι η ατέρμονη μελωδία.»

Στο δοκίμιο Η μουσική του μέλλοντος [Zukunftsmusik, 1861], ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] εισήγαγε τον όρο ατέρμονη μελωδία και τον θεμελίωσε στη σχέση ποιητή και μουσικού. Ο ποιητής αποσιωπά το ανείπωτο και ο μουσικός το μετατρέπει σε ήχο· η ατέρμονη μελωδία είναι η μορφή αυτής της «ηχηρής σιωπής».

Wagner, R. (1907). Zukunftsmusik. Στο Gesammelte Schriften und Dichtungen (4η έκδ., Τόμ. 7). Leipzig: C. F. W. Siegel. (Πρωτότυπη έκδοση 1861). Βλ. σ. 130.

Quote Icon

"Die Absicht, welche die neuere Musik in dem verfolgt, was jetzt, sehr stark, aber undeutlich, »unendliche Melodie« genannt wird, kann man sich dadurch klar machen, daß man ins Meer geht, allmählich den sicheren Schritt auf dem Grunde verliert und sich endlich dem Elemente auf Gnade und Ungnade übergibt: man soll schwimmen. In der älteren Musik mußte man, im zierlichen oder feierlichen oder feurigen Hin und Wider, Schneller und Langsamer, etwas ganz anderes, nämlich tanzen. […] Die »unendliche Melodie« will eben alle Zeit- und Kraft-Ebenmäßigkeit brechen, sie verhöhnt sie selbst mitunter – sie hat ihren Reichtum der Erfindung gerade in dem, was einem älteren Ohre als rhythmische Paradoxie und Lästerung klingt."


«Την πρόθεση που επιδιώκει η νεότερη μουσική με ό,τι σήμερα αποκαλείται, με μεγάλη έμφαση αλλά ασαφώς, "ατέρμονη μελωδία" μπορεί κανείς να την κατανοήσει εάν εισέλθει στη θάλασσα, χάσει σταδιακά το σταθερό του πάτημα στον βυθό και παραδοθεί τελικά άνευ όρων στο υγρό στοιχείο: οφείλει να κολυμπήσει. Στην παλαιότερη μουσική όφειλε κανείς, μέσα στο κομψό ή επίσημο ή φλογερό πήγαινε-έλα, στο γρηγορότερο και στο αργότερο, να επιδοθεί σε κάτι εντελώς διαφορετικό: στον χορό. […] Η "ατέρμονη μελωδία" επιδιώκει ακριβώς να διασπάσει κάθε συμμετρία χρόνου και έντασης, ενίοτε μάλιστα τη χλευάζει· ο πλούτος της επινόησής της έγκειται σε ό,τι ηχεί σε ένα παλαιότερο αυτί ως ρυθμικό παράδοξο και βλασφημία.»

Στην ενότητα «Ο Βάγκνερ ως κίνδυνος» του Nietzsche contra Wagner [Νίτσε εναντίον Βάγκνερ, 1888], ο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] περιέγραψε την εμπειρία της ατέρμονης μελωδίας με την εικόνα του ακροατή που, αντί να χορεύει, αναγκάζεται να κολυμπήσει. Η παλαιότερη μουσική, με το σταθερό μέτρο και τις συμμετρικές φράσεις της, πρόσφερε στέρεο έδαφος για τον χορό, ενώ η ατέρμονη μελωδία στερεί από το ακροατήριο κάθε ρυθμικό σημείο στήριξης. Ο φιλόσοφος αναδιατύπωσε εδώ τον αφορισμό 134 από τις Ανάμεικτες γνώμες και αποφθέγματα [Vermischte Meinungen und Sprüche, 1879] και τον ενέταξε στην κριτική του για τον Wagner ως «κίνδυνο».

Nietzsche, F. (1954). Nietzsche contra Wagner. Στο K. Schlechta (Επιμ.), Werke in drei Bänden (Τόμ. 2). München: Carl Hanser. (Πρωτότυπη έκδοση 1895). Βλ. σ. 1043.

Quote Icon

«Για την πραγματοποίηση αυτών των μουσικοδραματουργικών ιδεωδών, ο Βάγκνερ υπογράμμισε και σε άλλα θεωρητικά έργα του τη σπουδαιότητα του ρόλου της ορχήστρας, η οποία μετατράπηκε σε εννοιολογικό φορέα δραματικής έκφρασης. Η ορχήστρα του Βάγκνερ παρατηρεί τις ψυχικές καταστάσεις των ηρώων, διαφωτίζει τα ψυχολογικά αίτια, περιγράφει τις εσωτερικές διεργασίες, σχολιάζει τις πράξεις των δρώντων προσώπων και επιπλέον συμβάλλει σημαντικά στην αλληλουχία του δράματος και στη διασύνδεση των χαρακτήρων και κινήτρων. Αυτές οι θεμελιώδεις αρχές των μουσικών δραμάτων του πραγματοποιήθηκαν χάρη στην "ατέρμονη μελωδία" (die unendliche Melodie), που λειτούργησε ως ενοποιητικό στοιχείο μουσικής και δραματικής έκφρασης.»

Η μουσικολόγος Εύη Νίκα-Σαμψών συνδέει την ατέρμονη μελωδία με τη νέα δραματική λειτουργία της ορχήστρας στα μουσικά δράματα του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ]. Κατά τη συγγραφέα, η ορχήστρα σχολιάζει τις πράξεις και φωτίζει τα κίνητρα των προσώπων, ενώ η ατέρμονη μελωδία ενοποιεί τη μουσική με τη δραματική έκφραση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πέμπτη σκηνή της πρώτης πράξης του Τριστάνου και Ιζόλδης [Tristan und Isolde, 1865]: εκεί η ορχήστρα φανερώνει τον έρωτα που τα δύο πρόσωπα αποσιωπούν πριν από την πόση του φίλτρου.

Νίκα-Σαμψών, Ε. (1999). Όπερα. Στο Θέατρο, κινηματογράφος, μουσική - χορός (Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Τόμ. 28, σσ. 290-304. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. Βλ. σ. 300.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Antonio Pappano [Αντόνιο Παππάνο], μουσικός διευθυντής της Βασιλικής Όπερας του Λονδίνου [Royal Opera…

Η Lise Davidsen [Λίσε Ντάβιντσεν] και ο Michael Spyres [Μάικλ Σπάιρς] ερμηνεύουν απόσπασμα από το…

Η Nina Stemme [Νίνα Στέμμε] ερμηνεύει την τελική σκηνή της Ιζόλδης "Mild und leise" [«Απαλά…

Η Asmik Grigorian [Ασμίκ Γκριγκόριαν] ερμηνεύει την τελική σκηνή της Σαλώμης [Salome, 1905]…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Χειρόγραφο της τρίτης πράξης του Τριστάνου και Ιζόλδης [Tristan und Isolde] του Richard…

Joseph Albert [Γιόζεφ Άλμπερτ], φωτογραφία του Ludwig Schnorr von Carolsfeld [Λούντβιχ Σνορ φον Κάρολσφελντ]

André Gill [Αντρέ Ζιλ], καρικατούρα του Wagner στο εξώφυλλο του εικονογραφημένου περιοδικού L'Éclipse [

Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά], Décor pour «Tristan et Isolde» de Richard Wagner. Acte II,…

βασική

Dahlhaus, C. (2010). Τα μουσικά δράματα του Ρίχαρντ Βάγκνερ (Θ. Παρασκευόπουλος, Μετ.· Δ. Κουβίδης & Μ. Σολωμός, Επιμ.). Αθήνα: Αλεξάνδρεια. (Πρωτότυπη έκδοση 1971)

Grey, T. S. (1995). Wagner's musical prose: Texts and contexts. Cambridge: Cambridge University Press.

Jeßulat, A. (2016). ›Unendliche Melodie‹: Aufbereitung einer Chiffre zu einer Kategorie der Wagner-Analyse. Zeitschrift der Gesellschaft für Musiktheorie, 13/Sonderausgabe, σσ. 293–311. www.gmth.de...

Rasula, J. (2013). Endless melody. Texas Studies in Literature and Language, 55/1, σσ. 36–52. muse.jhu.edu...

Trippett, D. (2013). Wagner's melodies: Aesthetics and materialism in German musical identity. Cambridge: Cambridge University Press.

Wagner, R. (1963, Νοέμβριος–Δεκέμβριος). Ἡ μουσικὴ τοῦ μέλλοντος: Ἡ ἑνότητα τῶν τεχνῶν στὸ θέατρο. Θέατρο, 12, σσ. 8–24. dspace.mmb.org.gr... (Πρωτότυπη έκδοση 1861)

συμπληρωματική

Appia, A. (1962). Music and the art of the theatre (R. W. Corrigan & M. D. Dirks, Μετ.). Coral Gables: University of Miami Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1899)

Grey, T. S. (2013). Endless melody. Στο N. Vazsonyi (Επιμ.), The Cambridge Wagner encyclopedia (σσ. 115–116). Cambridge: Cambridge University Press.

Hanslick, E. (1986). On the musically beautiful: A contribution towards the revision of the aesthetics of music (G. Payzant, Μετ.). Indianapolis: Hackett. (Πρωτότυπη έκδοση 1854)

Nietzsche, F. (2010). Η περίπτωση Βάγκνερ. Νίτσε εναντίον Βάγκνερ. Οι διθύραμβοι του Διονύσου (Ζ. Σαρίκας, Μετ.). Αθήνα: Πανοπτικόν.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ατέρμονη μελωδία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ατέρμονη μελωδία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ατέρμονη μελωδία». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ατέρμονη μελωδία.

MLA

«ατέρμονη μελωδία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ατέρμονη μελωδία.

1388